Trong Kinh điển Đức Phật có dạy Tham sân Si là nguyên nhân của khổ.

Vì vậy mà nhiều người cứ nghe thấy biết cảm nhận thấy "Tham sân si" là coi đó là tuyệt đối cần bài xích, trừ bỏ, xa lánh…

Vậy thì chúng ta cùng tìm hiểu xem, Tham sân si có thực sự là tuyệt đối xấu không? Và nếu tốt thì tốt khi nào? Được khuyến khích khi nào?

Trước khi tìm hiểu thì việc đầu tiên cần hiểu Tham sân si là gì?

Tham là trạng thái tâm thức xuất hiện khi có sự thích thú đối tượng dễ chịu từ đó muốn nắm giữ, dính mắc và ràng buộc với đối tượng đó.

Ví dụ: Tham ăn, Ăn đồ ăn thấy cảm giác vị ngon, dễ chịu thì muốn ăn gấp 3 lần lượng thức ăn cần thiết. Không muốn chia sẻ cho ai do ràng buộc dính mắc với đồ ăn đó, muốn mình ăn hết.

Sân là trạng thái tâm thức xuất hiện khi có ghét (Sợ) đối tượng khó chịu từ đó cũng dính mắc và ràng buộc với đối tượng đó.

Ví dụ: A ghét cảm giác khi B có mặt, nên bình thường không có B không khởi lên ghét, nhưng B cứ tiếp xúc là lại khởi lên cảm giác khó chịu, ràng buộc, dính mắc và muốn xa lánh B.

Si là trạng thái tâm thức xuất hiện khi xuất hiện đối tượng trung tính, không thích cũng không ghét, và do nghĩ trên đối tượng này không đem lại cảm giác hạnh phúc dễ chịu cho ta, nên khởi Tâm truy tìm các cảm giác dễ chịu khác.

Ví dụ: Hành vi bấm điện thoạt lướt FB hay Youtube truy tìm cảm giác dễ chịu để thay thế cho cảm giác không thích, không ghét hiện tại.

Tham sân chiếm 20-30%- Si chiếm 70-80% lộ trình tâm của 1 người bình thường chưa học chánh pháp.

Quay trở lại với ý chính, Sau khi hiểu tham sân si là gì rồi thì câu hỏi đặt ra là :

Tham sân si có tuyệt đối xấu không? Nếu tốt thì tốt khi nào và được khuyến khích khi nào?.

Trước tiên cần hiểu định nghĩa "Tốt" hay "Xấu" phụ thuộc vào kho chứa hiểu biết của mỗi người.

Với những người không học chánh pháp thì sẽ mặc định tham sân si là tốt, đúng theo hiểu biết đang có của họ.

Vì sao? Vì họ sẽ lý luận là:
Vì thích (tham) tiền nên mới kiếm được tiền, và có tiền là có hạnh phúc.

Vì có căm phẫn (Sân), căm thù nên tức nước vỡ bờ mới có phản kháng và nhờ đó mới có hoà bình, hết áp bức, bất công.

Vì đi tìm kiếm phát minh những công cụ máy móc mới như điện, mạng intenet hay điện thoại con người mới bớt khổ hơn thời xưa.

Còn với những bậc hữu học đang học chánh pháp do Đức Phật thuyết, Thì "Tham sân si" có cả tốt và không tốt.

Vì sao?

Vì các bậc hữu học muốn đi đến đích đến cuộc đời là chấm dứt khổ, nên cần chấm dứt đoạn diệt tham sân si, hay đoạn diệt Tham ái như Dục ái ( Tham vật chất, tinh thần ), Hữu ái ( Tham sống sợ chết), Phi hữu ái ( Tham hiện hữu tại một thế giới khác)

Vậy thì lúc này "Tham sân si" là cần đoạn diệt.

Nhưng, 1 Bậc hữu học muốn tu tập 1 cách viên mãn để Minh xoá bỏ hoàn toàn vô minh trong kho chứa thì cần "Tham tu tập". Tham này Đức Phật gọi là "Dục như ý túc".

Bên cạnh đó, Bậc hữu học này do còn đang trong quá trình tu học, nên sẽ có lúc có chánh niệm ( trí nhớ đúng về kiến thức Minh) sẽ có lúc quên mất chánh niệm, nên tà niệm ( trí nhớ về kiến thức kinh nghiệm vô minh) khởi lên, vị đó lại bị "Tham sân si" quay trở lại.

Lúc này, nếu chánh niệm ở lộ trình tâm tiếp theo xuất hiện, vị đó sẽ tâm có " Tham sân si" và có xấu hổ, sợ hãi để từ đó tinh tấn hơn trong tu tập. Sự xấu hổ và sợ hãi này Đức Phật gọi là Tàm và Quý, tài sản của các bậc hữu học đạo.

Vậy thì 1 bậc hữu học vẫn cần "Sân" sợ hãi để tu tập tinh tấn hơn, thì lúc này "Sân" này là cần thiết, là tốt và được khuyến khích.

Tiếp nữa, do Bậc Hữu học sau khi tiếp cận chánh pháp khởi Dục như ý túc, mê tu tập, nhưng do văn tuệ, tư tuệ chưa viên mãn, nên sẽ cần phải truy tìm, tư duy, thắc mắc, mâu thuẫn để hỏi các Bậc Vô học đạo ( A La Hán) để giải đáp thắc mắc của mình. Qua đó tu học hiệu quả hơn.

Vậy thì lúc này "Tâm si" trong quá trình học chánh pháp để chấm dứt khổ là tốt, là cần thiết và được khuyến khích.

Vậy thì có thể khẳng định:

Đối với các bậc hữu học đạo, thì:

"Tham sân si" tu học chánh pháp để chấm
Dứt khổ là tốt, cần thiết và được khuyến khích.

Còn lại "Tham sân si" trên bất kỳ đối tượng nào đều là nguyên nhân của khổ nên không được khuyến khích.

Vậy nên cần có cái nhìn đa chiều để hiểu về "Tham sân si".