✍️ Đúng và sai là một cặp khái niệm đối lập để phán định một tri thức hiểu biết là đúng hay là sai. Đúng hay sai phát sinh như thế nào? Ví như một thầy giáo chấm bài thi của học sinh phải phân tích, so sánh đối chiếu những kiến thức được học sinh trình bày trong bài thi với những kiến thức được liệt kê trong đáp án.
Hành vi: phân tích (ra từng câu, từng đoạn, từng kết quả), đối chiếu so sánh giữa hai loại kiến thức hiểu biết như vậy gọi là tư duy — và do tư duy mà phát sinh kết luận: hiểu biết đó là đúng hay sai. Kết luận đúng hay sai này chính là nội dung của cái biết ý thức.
Vậy thì biết đúng hay sai là nội dung của ý thức, không phải là nội dung của cái biết của các thức khác như nhãn thức, nhĩ thức, tỉ thức, thiệt thức, thân thức, tưởng (thức). Các thức này chỉ “nhận biết” đối tượng chứ không biết đối tượng đó là cái gì, tính chất ra sao, đúng hay sai.
Đúng hay sai là nội dung cái biết ý thức do tư duy mà phát sinh, mà tư duy là hành vi phân tích, so sánh đối chiếu, phán đoán, kết luận giữa một tri thức hiểu biết mới và những tri thức hiểu biết đã thu thập, kinh nghiệm, tích luỹ trong quá khứ (các tri thức hiểu biết đó đã được mã hoá và lưu giữ trong kho chứa tâm thức dưới dạng thông tin, tương tự ổ nhớ máy vi tính).
Nhưng trong những tri thức hiểu biết đã được thu thập, tích luỹ trong quá khứ đó cũng được phân làm hai loại: một loại tri thức hiểu biết đúng sự thật mà thuật ngữ Phật học gọi là Minh — và một loại tri thức hiểu biết không đúng sự thật mà thuật ngữ Phật học gọi là Vô minh. Như vậy trong cái biết ý thức có hai loại đúng sai.
1. Đúng và sai của phàm phu
Trong kho chứa tâm thức của phàm phu lưu giữ những thông tin về những tri thức hiểu biết sai lạc từ vô thủy, đó là vô minh. Cụ thể là ý thức nhị nguyên tâm biết cảnh, khổ tập diệt đạo ở nơi thế giới ngoại cảnh sắc thanh hương vị xúc pháp, là tư tưởng cái này là của ta, là ta, là bản ngã của ta, là thường kiến, ngã kiến, là bốn điên đảo thường lạc ngã tịnh…
Tư duy của phàm phu sẽ so sánh đối chiếu một tri thức hiểu biết mới với tri thức hiểu biết sai lạc này nên đúng hay sai là đúng sai với vô minh, thường kiến, ngã kiến. Nói theo cách khác:
♦️ Đúng sai của phàm phu là đúng sai với hệ quy chiếu vô minh.
Ví như anh thanh niên có hàm răng tốt ăn xong cái bánh đa vừa quạt liền nói: “Tôi biết bánh đa này giòn quá.” Tri thức hiểu biết mà anh vừa truyền tải là bánh đa này giòn — nghĩa là “giòn” sẵn có, thường xuyên có (thường hằng, thường trú) nơi cái bánh đa, “giòn” là của bánh đa.
Tất cả nhân loại từ người không biết chữ đến nhà bác học đều phán định: lời nói đó là đúng. Vì sao vậy? Bởi vì ai cũng so sánh, đối chiếu với hiểu biết đã được lưu giữ trong kho chứa tâm thức của họ: ngọt nằm trong đường và của đường, mặn nằm trong muối và của muối, ngon dở nằm trong thức ăn và của thức ăn, giòn nằm trong bánh đa và của bánh đa… Tư duy như vậy đương nhiên sẽ đi đến kết luận: hiểu biết của anh thanh niên là đúng.
Nhưng đây là đúng với hiểu biết vô minh của nhân loại chứ hiểu biết đó không đúng sự thật. Vì rằng nếu hiểu biết “giòn” nằm trong bánh đa, của bánh đa là đúng sự thật thì tất cả mọi người ai ăn cũng cảm nhận được cái giòn ấy như anh thanh niên có răng tốt kia — kể cả một ông già 90 tuổi đã rụng hết tất cả răng chỉ nhai bằng lợi. Nhưng sự thật không phải như vậy, ông già 90 rụng hết răng thì không thấy giòn đâu cả.
Tuy nhân loại đang sống với thực tại — thấy, nghe, cảm nhận các pháp như to nhỏ, vuông tròn, dài ngắn, xanh vàng đỏ trắng, mặn ngọt chua cay, cứng mềm thô mịn, nặng nhẹ, đàn ông đàn bà, nhà cửa xe cộ, hạnh phúc, khổ đau… — nhưng họ hiểu biết các pháp đó là vật chất hoặc tính chất của vật chất, sẵn có, thường xuyên có (thường hằng, thường trú) trong vật chất, trong thế giới ngoại cảnh sắc thanh hương vị xúc pháp và mặc định hiểu biết như vậy là đúng, ngoài hiểu biết này là sai. Đây chính là quan điểm Duy vật.
Một hiểu biết thứ hai cho rằng các pháp như vậy là không có thật mà chỉ là do Thượng Đế toàn năng (hoặc bổn tâm) hoá hiện ra, đây mới là đúng, ngoài ra là sai. Đây chính là quan điểm Duy tâm.
Đúng và sai của phàm phu như vậy đưa đến tranh cãi, hơn thua, đưa đến các cuộc chiến tranh miệng lưỡi — là khởi đầu của các cuộc chiến tranh binh khí, huỷ diệt nhau. Vì sao vậy? Vì trong đúng sai đó đã mang nội dung ngã kiến, chấp thủ một bản ngã không sinh không diệt.
2. Đúng và sai của bậc Thánh
Đúng và sai của bậc Thánh là đúng sai đối với sự thật của các pháp. Ví như khi quán sát sự thật trong ví dụ trên: hàm răng tốt là một nhân, bánh đa nướng giòn là nhân thứ hai — nhưng chưa tiếp xúc nhau thì chưa có cái “giòn” nào cả.
Khi bánh đa tiếp xúc với hàm răng tốt thì lập tức phát sinh cảm giác giòn mà Thánh hay Phàm đều cảm nhận được. Đây mới là “giòn” thực, là thực tại của cuộc sống hàng ngày. Nó là một cảm giác — hay thuật ngữ Phật học gọi là cảm thọ — thuộc phàm trù tâm chứ không phải vật chất. Xúc sinh cảm giác giòn sinh, xúc diệt cảm giác giòn diệt. Vì vậy cảm giác giòn vô thường, không sẵn có, không thường xuyên có, không thường hằng, không thường trú trong bánh đa. Cảm giác giòn cũng vô chủ, vô sở hữu nên không phải là của bánh đa.
Như vậy “giòn” là cảm giác, không nằm trong bánh đa, không phải của bánh đa. Đây chính là hiểu biết đúng sự thật.
Bậc Thánh hiểu biết đúng sự thật: thực tại cuộc sống này chính là những đối tượng được thấy, được nghe, được cảm nhận là cảm thọ do sáu căn tiếp xúc sáu trần phát sinh ra — nó đều vô thường, vô chủ, vô sở hữu (vô ngã), có vị ngọt, sự nguy hiểm, sự xuất ly.
Vì vậy những pháp như to nhỏ, vuông tròn, dài ngắn, xanh vàng đỏ trắng, mặn ngọt chua cay, cứng mềm thô mịn, đàn ông đàn bà, nhà cửa xe cộ, hạnh phúc, khổ đau… đều là cảm thọ do sáu căn tiếp xúc sáu trần phát sinh ra, đều vô thường, vô chủ, không phải là vật chất, không thường hằng, không thường trú nơi thế giới ngoại cảnh sắc thanh hương vị xúc pháp. Khổ tập diệt đạo là nội tâm chứ không có nơi thế giới ngoại cảnh.
Thực tại của phàm phu có vô thường, khổ, vô ngã, bất tịnh. Thực tại của bậc Thánh có vô thường, khổ diệt, vô ngã, thanh tịnh. Bậc Thánh có chánh tư duy nên so sánh đối chiếu một kiến thức nào đó với những tri thức hiểu biết đúng sự thật này nên đúng sai của bậc Thánh là đúng sai với sự thật.
♦️ Đúng sai của bậc Thánh là đúng sai theo hệ quy chiếu Minh. Bậc Thánh vẫn sống với ý thức chánh tri kiến nên vẫn phân biệt đúng sai — nhưng không còn tranh cãi hơn thua vì trong nội dung đúng sai đó không còn ngã kiến, không còn chấp thủ một bản ngã không sinh không diệt.
Ẩn dụ người mù sờ voi
Trong Phật giáo có mẫu chuyện người mù sờ voi mô tả bốn người mù sờ voi. Người sờ được vòi tuyên bố voi như con đỉa, người sờ được chân tuyên bố voi như cột nhà, người sờ được tai tuyên bố voi như quạt mo, người sờ được đuôi tuyên bố voi như chổi xể. Và họ xông vào tranh cãi đánh lộn nhau để tranh giành — mình mới là người duy nhất biết đúng.
Một người có mắt sáng biết rõ voi gồm các bộ phận trên — và cũng biết rõ những người mù “ai cũng đúng theo hiểu biết của họ” — nên do hiểu biết như vậy không có tranh cãi, hơn thua với những người mù. Ẩn dụ này ví hiểu biết của người có mắt sáng là hiểu biết của Như Lai, còn hiểu biết của những người mù là hiểu biết một chiều của nhân loại.
Chính vì vậy mà trong Kinh Mật Hoàn thuộc Trung Bộ Kinh Ngài đã tuyên bố: Pháp mà ta thuyết giảng không tranh luận một ai ở đời.
Bài liên quan
→ 3 điều tâm đắc nhất tại khoá thiền miên mật 9 ngày tại Khu Rừng Sừng Bò
Như Lý Tác Ý 
Bình luận về bài viết này